Zaburzenia osobowości są przedmiotem refleksji i badań w psychologii od początku XIX wieku. Przez lata powstało wiele klasyfikacji, koncepcji i modeli, które mają na celu pomóc w zrozumieniu, czym różni się zdrowa osobowość od zaburzonej, rozwiązać problemy diagnostyczne, wyjaśnić genezę i przyczyny ich powstawania oraz sformułować skuteczne programy leczenia.

Pomimo, że w literaturze ogólnie panuje zgoda co do tego, że zaburzenia osobowości są związane z nadmiernym rozwinięciem pewnych cech, które występują powszechnie u ludzi, to nadal nie ma dokładnej jasności co do tego, które z tych cech, jaki ich zestaw i jaki stopień natężenia należy uznać za objaw zaburzenia uprawniający do postawienia diagnozy.

W najnowszej wersji Diagnostycznego i Statystycznego Podręcznika Zaburzeń Psychicznych – DSM-5, poza tradycyjnym ujęciem kategorialnym obejmującym dziesięć typów zaburzeń osobowości, uwzględniono podejście dymensjonalne, które zyskało duże potwierdzenie w badaniach empirycznych. W ujęciu tym nie stwierdza się kategorycznie, czy u danej osoby występuje zaburzenie osobowości, ale koncentruje się na określeniu, w jakim stopniu dana osoba przejawia pewne cechy, które uznawane są za objawy zaburzeń osobowości. Uznaje się, że różnica pomiędzy zdrową a zaburzoną osobowością ma przede wszystkim charakter ilościowy.

Ponad to, o ile w poprzednich wydaniach DSM koncentrowano się na objawach dotyczących takich obszarów jak: zaburzone funkcjonowanie afektywne, interpersonalne, zaburzenia poznawcze i trudności w kontroli popędów, to w DSM-5 skoncentrowano się na dwóch obszarach: obszarze Ja i relacji interpersonalnych, które uznano za kluczowe sfery funkcjonowania osobowości. Przy czym podkreślono, że umysłowe reprezentacje Ja i relacji interpersonalnych wzajemnie wpływają na siebie i są nierozerwalnie powiązane ze sobą.

W Obszarze Ja wyróżniono podobszary Tożsamość i Samoukierunkowanie oraz określono przesłanki prawidłowego funkcjonowania osobowości.
Dla podobszaru Tożsamości są to:
a) doświadczanie siebie jako osoby niepowtarzalnej;
b) utrzymywanie między sobą a innymi wyraźnie zaznaczonych, odpowiednich do ról granic;
c) stabilne i pozytywne poczucie własnej wartości, które podlega samoregulacji; połączone z adekwatną samooceną;
d) zdolność doświadczania i tolerowania różnych emocji i ich regulacji.

Dla podobszaru Samoukierunkowania wyróżniono:
a) dążenie do spójnych, rozsądnych i znaczących celów krótkoterminowych i życiowych, ustalanych na podstawie realistycznej oceny osobistych zdolności;
b) stosowanie odpowiednich – konstruktywnych i prospołecznych -wewnętrznych standardów zachowania; spełnianie się w wielu obszarach życia;
c) umiejętność refleksji nad wewnętrznymi doświadczeniami i nadawania im konstruktywnego znaczenia.

Natomiast w Obszarze Interpersonalnym: wyróżniono podobszar Empatia oraz Intymność.
Za przesłanki prawidłowego funkcjonowania dla podobszaru Emaptii uznano:
a) zdolność trafnego rozumienia i docenianie doświadczeń oraz motywacji innych osób w większości sytuacji;
b) rozumienie, tolerowanie i docenianie perspektywy innych, nawet jeśli osobiste zdanie jest przeciwstawne;
c) bycie świadomym i rozumienie wpływu własnych zachowań na inne osoby.

Natomiast dla Intymności są to:
a) utrzymywanie wzajemnie satysfakcjonujących i trwałych relacji w życiu osobistym i społecznym;
b) pragnienie i umiejętność bycia blisko z drugą osobą, angażowanie się w wiele troskliwych, bliskich i wzajemnych relacji;
c) wzajemny szacunek mający wyraz w zachowaniu interpersonalnym

Rozpowszechnienie zaburzeń osobowości w populacji szacuje się na 10-18% i uznaje się, że mamy do czynienia z tendencją wzrostową. Problem dotyczy więc bardzo dużej liczby osób, ich bliskich, współpracowników i innych osób z otoczenia.

Najczęściej jednak same osoby i ich środowisko nie traktują tych trudności w funkcjonowaniu jako problemów związanych ze zdrowiem psychicznym, które wymagają terapii. Są traktowane jako tzw. „trudny charakter” na który nic się nie da poradzić ponieważ “zawsze taki/a był/a”.

Jednak w każdej  z form zaburzeń osobowości mamy do czynienia z pewną cechą, która nadaje ton stylowi funkcjonowania i obniża jakość życia, powodując określone trudności i cierpienie dla osoby i jej otoczenia. Badania pokazują, że kosztami związanymi z takim sposobem funkcjonowania są najczęściej:
• częste przeżywanie negatywnych emocji np. lęku, smutku, złości, wstydu
• konflikty, agresja, przemoc, przestepczość, mobbing, impulsywność, egocentryzm
• niskie ogólne poczucie szczęścia
• brak satysfakcji w życiu osobistym i zawodowym
• mniej skuteczne radzenie sobie ze stresem
• chroniczne cierpienie i nieprzemijający dyskomfort psychiczny
• samotność

Ilona Popławska

Literatura:
Cierpiałkowska, L. Soroko, E., (2014). Zaburzenia osobowości w modelach medycznych i w psychologii różnic indywidualnych. W: L. Cierpiałkowska, E. Soroko, (red.) Zaburzenia osobowości. Problemy diagnozy klinicznej. (s: 15-32). Poznań: Wydawnictwo Naukowe.
DSM-5  (2013) . Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.
Trzebińska E. (2009). Szaleństwo bez utraty rozumu. Z badań nad zaburzeniami osobowości. Warszawa: Wydawnictwo SWPS Academica.