Wszyscy, od najmłodszych do najstarszych doświadczamy lęków i niepokojów w różnym czasie i z różnym natężeniem. Nikt z dorosłych nie przepada za uczuciem niepokoju, które pojawia się  w szczególnie niewygodnych dla nas sytuacjach. Jeśli chodzi o dzieci to uczucia takie są nie tylko normalne, są również niezbędne. Radzenie sobie z lękami przygotowuje młodych ludzi do radzenia sobie z podobnymi doświadczeniami oraz w trudnych okolicznościach życiowych.

Uczucie niepokoju i obawy są normalnymi objawami

Niepokój to z definicji  „lęk bez widocznej przyczyny”.  Zwykle występuje wtedy, gdy nie ma bezpośredniego zagrożenia dla bezpieczeństwa danej osoby lub jej dobrego samopoczucia, ale uczucie zagrożenia jest prawdziwe i obecne.

Uczucie niepokoju  sprawia, że chcemy szybko wyjść z sytuacji, która go powoduje. Serce bije szybko, zaczynamy się intensywnie pocić, czujemy mrowienie w plecach albo ścisk w żołądku. Odrobina uczucia niepokoju może być pomocna kiedy potrzebujemy zachować czujność i skupienie np. kiedy potrzeba zachować ostrożność,  z obawy przed pożarem, czy wypadkiem drogowym.  Dla dzieci będzie to rezygnacja z zabawy zapałkami lub z gry w piłkę blisko ruchliwej ulicy.

Charakter niepokojów i lęków zmienia się w miarę  jak dzieci rosną i rozwijają się.

Maluszki  odczuwają niepokój wobec nieznanych im osób, trzymając się kurczowo rodziców. Między 10 a  18 miesiąca życia dzieci  doświadczają  lęków separacyjnych kiedy rozstają się z rodzicami. Dzieci między 4 a 6 rokiem życia boją się rzeczy nierealnych  takich jak potwory, duchy, zjawy. Dzieci między 7 a 12 rokiem życia  czują niepokój wobec realnych zagrożeń jak wypadek, złamanie ręki, trzęsienie ziemi. Z racji tego, że dzieci rosną, ich lęki i strachy zmieniają się razem z nimi, tzn. wyrastają z jednych, a w ich miejsce pojawiają się kolejne.  Przykładowo dziecko, które bało się spać samo w pokoju w wieku lat 5, nie będzie mieć z tym problemów w wieku lat 8, ale za to może bać się szczerzącego kły  psa sąsiadów.

Objawy niepokojów:

Pewne oznaki, że dziecko może się czymś niepokoić mogą obejmować: impulsywne zachowania, bycie  rozproszonym, nerwowe ruchy czy tiki, kłopoty z zasypianiem i  ciągłością snu, nadmierne pocenie się, przyspieszone tętno i oddech, nudności, bóle głowy czy brzucha.

Czasami zwykła rozmowa o lękach i niepokojach może pomóc dziecku. Powiedzenie o tym, że sami jako dorośli baliśmy się czegoś w dzieciństwie i nadal się czegoś boimy może pomóc dziecku opanować strach.

Spróbuj odpowiedzieć na następujące pytania:

Czy strach i zachowania dziecka związane z nim są typowe dla wieku Twojego dziecka? Jeśli odpowiedź na to pytanie jest twierdząca to znak, że lęki są normalnym stadium rozwojowym  dziecka co nie oznacza oczywiście, że powinny być ignorowane.  O strachach zawsze warto rozmawiać, aby nie rosły bardziej.

Wiele dzieci doświadcza lęków odpowiednich dla swojego wieku, jednak jeśli przedłużają się czy nasilają  i zaczynają przerastać dziecko, warto udać się po pomoc.

Jakie są objawy lęku i jak wpływają one na osobiste, społeczne i szkolne  funkcjonowanie Twojego dziecka? Jeśli przyczyny  mogą być zidentyfikowane to możecie znaleźć rozwiązanie, aby złagodzić czy zmienić  czynniki stresogenne.

Czy strach wydaje się tobie  nieracjonalny w stosunku do rzeczywistej sytuacji czy może to być oznaka poważniejszego problemu? Jeśli strach dziecka wydaje się nieproporcjonalny  do przyczyny stresu, może być to sygnał do poszukania pomocy specjalisty.

Jak pomagać dzieciom radzić sobie z lękami i niepokojami?

Uznaj,  że strach jest prawdziwy, nawet jeśli tobie wydaje się  trywialny, dla twojego dziecka jest realny. Mówienie o lękach i obawach jest bardzo pomocne – słowa pomagają zdjąć ciężar i oswoić lęki.

Nigdy nie bagatelizuj strachu twojego dziecka zmuszając je, aby go pokonało.  Mówiąc: „Nie bądź śmieszny, pod łóżkiem nie ma żadnych duchów!” Twoje dziecko nie przestanie się bać, tylko dlatego, że tak mu powiesz.

Nie poddawaj się lękom dziecka.   Jeśli Twoje dziecko boi się  psów, to nie omijaj ich celowo. Takie zachowanie jedynie wzmocni przekonanie, że psów należy się bać i unikać.  Zamiast tego daj dziecku wsparcie w sytuacji, gdy będziecie mijać jakiegoś psa,  ściśnij mocniej za rękę i powiedz: „ jestem przy tobie”.

Naucz dziecko, jak stopniować strach. Dziecko, które możne już sobie wizualizować natężenie lęku (ok. 7 roku życia) w skali od 1 do 10, gdzie 10 jest najsilniejsze, może być w stanie „zobaczyć” strach jako mniej intensywny,  niż go sobie wyobraża.  Małym dzieciom można zaproponować stopniowanie „od stóp” „do głowy”, gdzie to pierwsze oznacza lekki niepokój, a ostatnie przerażanie.

Naucz dziecko różnych strategii radzenia sobie. Spróbuj tych łatwych do wdrożenia technik takich jak udzielanie sobie pozytywnych instrukcji  „mogę to zrobić” czy „wszystko będzie dobrze” kiedy poczują niepokój.  Techniki relaksacyjne takie jak  wizualizacja i  oddychanie także mogą okazać się pomoce.

Kluczem do opanowania  lęków i niepokojów u dzieci  jest ich akceptacja i  uznanie przez rodziców, zrozumienie ich i znalezienie odpowiedniej techniki radzenia sobie z nimi przy wsparciu osoby dorosłej. 

Nie bójmy się bać i  uczmy nasze dzieci, że strach jest normalną częścią życia.

Marta Pociecha