Dzisiejsze badania naukowe dotyczące osobowości i funkcjonowania mózgu potwierdzają częściowo opisane przez Junga zjawiska i dynamikę funkcjonowania procesów psychicznych.

***

Ego/”ja” i persona

Na całość osobowości wg Junga składają się liczne, świadome i nieświadome, współoddziałujące ze sobą struktury i procesy, wśród których ego czyli „ja” to źródło naszej tożsamości oraz poczucia ciągłości. Traktujemy je jako centrum własnej świadomości. Składa się z uświadomionych spostrzeżeń, wspomnień, myśli i uczuć. Dzięki „ja” możliwa jest adaptacja do rzeczywistości zewnętrznej. Ego jest jednym z wielu kompleksów psychicznych, obdarzonym czymś w rodzaju „grawitacji”, która przyciąga fakty ze świata zewnętrznego i obrazy świata wewnętrznego. Nawiązując relację ze światem zewnętrznym i wewnętrznym, „ja” jest niezbędnym warunkiem zaistnienia i rozwoju świadomości. Umożliwia samokontrolę i skuteczne działanie w świecie poprzez wykształcenie tzw. persony czy inaczej maski społecznej, jak i chroni przed negatywnymi treściami nieświadomości wypracowując mechanizmy obronne.

Postawy i cztery funkcje świadomości

Ważnymi pojęciami w omawianej koncepcji są postawy i funkcje świadomości. Jung wyróżnił dwie zasadnicze postawy: ekstrawersję, która charakteryzuje osoby zainteresowane bardziej światem zewnętrznym i doświadczeniami płynącymi z kontaktów społecznych oraz introwersję, która cechuje ludzi ukierunkowanych bardziej na świat swoich wewnętrznych przeżyć. Każdy z nas w mniejszym lub większym stopniu dysponuje również czterema funkcjami psychicznymi: myśleniem, uczuciem, percepcją i intuicją. Funkcje te są w pewnym stopniu wrodzone, w pewnym wyuczone. To one wpływają na sposób w jaki poznajemy siebie i świat oraz sposób w jaki podejmujemy decyzje.

Dzięki percepcji postrzegamy rzeczywistość zewnętrzną i wewnętrzną. Myślenie pozwala nam na interpretację tego co postrzegamy. Uczucie pozwala określić wartość tego co postrzegamy i interpretujemy. Dzięki tej funkcji podmiot i przedmiot nawiązują tak bliską relację, że podmiot dokonuje wyboru pomiędzy akceptacją a odrzuceniem przedmiotu. Intuicja jest bezpośrednim wglądem w całość relacji i odnosi to, co aktualnie znajduje się w polu uwagi do przedmiotów nie pojawiających się bezpośrednio w polu widzenia, co umożliwia min.  uchwycenie przeszłych i przyszłych zmian.

Nieświadomość indywidualna i polipsychizm

Kolejną strukturą jest nieświadomość indywidualna, która składa się z tych doświadczeń, których byliśmy początkowo świadomi lecz zostały one wyparte, stłumione, zapomniane lub które były zbyt słabe byśmy zwrócili na nie naszą uwagę. W tej warstwie psychicznej tworzą się kompleksy czyli skupiska pewnej treści i związanej z nimi energii np. kompleks winy, mniejszej wartości czy władzy. Kompleksy wg Junga to „małe, autonomiczne osobowości” lub „osobowości cząstkowe”, które składają się na złożoną, polipsychiczną strukturę umysłu. Polipsychizm został udowodniony empirycznie i  polega na tym, że życie psychiczne jest organizowane przez liczne autonomiczne struktury umysłowe, które reprezentują różne aspekty doświadczenia życiowego.

Nieświadomość zbiorowa i archetypy

Najbardziej kontrowersyjną częścią jungowskiej koncepcji osobowości jest pojęcie nieświadomości zbiorowej. Jest ona wspólna wszystkim ludziom i po części dzielimy ją również ze zwierzętami. Jest ona magazynem, w którym zgromadzone są doświadczenia naszych przodków. Doświadczenia te obejmują nie tylko historię ludzkości ale sięgają dalej do naszych zwierzęcych przodków. Tutaj mieszczą się instynkty czyli biologiczne wzorce reagowania oraz archetypy – wzorce zachowania, które powstały poprzez powtarzające się przez wiele pokoleń te same doświadczenia. Archetypy przejawiają się poprzez symbole i obrazy w snach, religiach, kulturze i sztuce. Mają podwójny charakter tz. wyrażają się  w postaci jasnej-pozytywnej i ciemnej-negatywnej. Osobowość rozwija się min. poprzez integrację obrazów archetypowych, która pozwala na uwolnienie „ja” spod władzy nieświadomości i idei zbiorowych co jest częścią procesu indywiduacji. Jung wyróżnił kilka głównych archetypów (archetyp Cienia, Animy i Animusa, Wielkiej Matki i Starego Mędrca oraz Jaźni), które aktywują się w różnych momentach w cyklu życia.

Dynamiczna natura osobowości

Wszystkie wymienione struktury pozostają względem siebie w dynamicznych relacjach, przy czym to właśnie ego organizuje i reguluje pracę świadomości człowieka, daje poczucie wewnętrznej spójności (integracji) i odrębności (granic) oraz ciągłości i tożsamości w chaosie wewnętrznych doznań. Osobowość wg Junga to zagadnienie bardzo rozległe, na którą składa się całość wszystkich procesów psychicznych, zarówno świadomych jak i nieświadomych. Świadomość i nieświadomość są w tej koncepcji dwoma przeciwstawnymi ale dopełniającymi się sferami. Nasze „ja” ma udział w obu tych sferach i aby cokolwiek mogło być dostrzeżone, całe nasze doświadczenie zarówno świata zewnętrznego jak i wewnętrznego musi przejść przez „ja”, być przez nie odczute lub pomyślane.

Ilona Popławska

Artykuły o podobnej tematyce:
Poznawanie nieświadomego a zdrowie psychiczne
Psychoterapia a cierpienie psychiczne

Literatura:
Dudek, Z. W. (2002). Podstawy psychologii Junga – od psychologii głębi do psychologii integralnej. Warszawa: ENETIA Wydawnictwo Psychologii i Kultury.
Jacobi, J. (1996). Psychologia C.G. Junga. Warszawa: Wydawnictwo Ewa Korczewska L.C.
Jung, C.G. (2009). O rozwoju osobowości. Warszawa: Wydawnictwo KR
Jung, C.G. (1997). Psychologia przeniesienia. Warszawa: Wydawnictwo Wrota
Kuźmicki A.J. (2008). Symbolika Jaźni. Warszawa: ENETIA Wydawnictwo Psychologii i Kultury.
Trzebińska E., Dowgiert A.;(2005). Polipsychizm: pożytki i koszty związane z wielowymiarowością tożsamości. Przegląd Psychologiczny, 1, 75-94.